Introduction
संवैधानिक वा मौलिक हकहरूलाई तिनको ऐतिहासिक विकास, प्रकृति र प्राथमिकताका आधारमा विभिन्न पुस्तामा वर्गीकरण गरिन्छ। सन् १९७९ मा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार विज्ञ कारेल भासाक (Karel Vasak) ले फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिको नारा "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व" लाई आधार मानेर यसको सुरुवाती विभाजन गरेका थिए।
Main Content
- पहिलो पुस्ता: नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार (स्वतन्त्रता)। यसले राज्यको शक्तिलाई सीमित गर्दछ। उदाहरण: बाँच्न पाउने हक, समानताको हक।
- दोस्रो पुस्ता: आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार (समानता)। यसका लागि राज्यको सक्रिय भूमिका आवश्यक हुन्छ। उदाहरण: शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीको हक।
- तेस्रो पुस्ता: सामूहिक वा ऐक्यबद्धताका अधिकार (बन्धुत्व)। उदाहरण: स्वच्छ वातावरण, विकास र शान्तिको हक।
- चौथो पुस्ता: डिजिटल र प्राविधिक अधिकार। उदाहरण: डिजिटल गोपनीयता, डाटा सुरक्षा र AI को सुरक्षित प्रयोग।
नेपालको संविधानमा वर्गीकरण:
| पुस्ता | अधिकारको प्रकृति | धारा र मौलिक हकहरू |
|---|---|---|
| पहिलो पुस्ता | नागरिक तथा राजनीतिक (नकारात्मक अधिकार) | धारा १६ देखि २८, ४५ र ४६ |
| दोस्रो पुस्ता | आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक (सकारात्मक अधिकार) | धारा २९, ३१ देखि ३५, ३७ देखि ४४ |
| तेस्रो पुस्ता | सामूहिक वा ऐक्यबद्धताका अधिकार | धारा ३० (स्वच्छ वातावरण), धारा ३६ (खाद्य सम्प्रभुता) |
Key Takeaways
- पुस्तागत वर्गीकरणको अवधारणा कारेल भासाकले सन् १९७९ मा ल्याएका हुन्।
- पहिलो पुस्तालाई 'नकारात्मक अधिकार' र दोस्रो पुस्तालाई 'सकारात्मक अधिकार' भनिन्छ।
- नेपालको संविधानको भाग ३ मा ३१ वटा मौलिक हकहरू छन्।
- चौथो पुस्ताले डिजिटल र बायो-एथिक्स सम्बन्धी अधिकारहरूलाई समेट्छ।
What to Avoid
- कारेल भासाकको नाम र सन् (१९७९) मा नझुक्किनुहोस्।
- पहिलो पुस्तालाई सकारात्मक र दोस्रोलाई नकारात्मक भन्ने उल्टो बुझाइ राख्नु हुँदैन।
- नेपालको संविधानमा चौथो पुस्ताका हकहरू स्पष्ट रूपमा छुट्टै सूचीकृत छैनन्, मुख्यतया पहिलो तीन पुस्ता मात्र छन्।
FAQ
Q1: मौलिक हकको पुस्तागत वर्गीकरण कसले गरेका हुन्? सन् १९७९ मा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार विज्ञ कारेल भासाकले गरेका हुन्।
Q2: 'नकारात्मक अधिकार' भन्नाले कुन पुस्तालाई बुझिन्छ? पहिलो पुस्ताका नागरिक तथा राजनीतिक अधिकारहरूलाई बुझिन्छ।
Q3: नेपालको संविधानमा कतिवटा मौलिक हक छन्? नेपालको वर्तमान संविधानको भाग ३ मा ३१ वटा मौलिक हकहरू (धारा १६ देखि ४६ सम्म) छन्।
हाम्रो लोकसेवा तयारी एप डाउनलोड गरी थप सामग्रीहरू प्राप्त गर्नुहोस्: /links