Introduction
सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापन (PFM) लोकसेवा शाखा अधिकृतको परीक्षामा सबैभन्दा बढी अंकभार भएको विषयहरूमध्ये एक हो। यस लेखमा हामीले PFM का आधारभूत सिद्धान्त र नेपालमा प्रयोग भइरहेको LMBIS प्रणालीबारे विस्तृत चर्चा गरेका छौँ।
सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापन र नेपालको बजेट प्रणाली
सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापन भनेको सरकारी राजस्व संकलन, बजेट तर्जुमा, खर्चको बाँडफाँड, लेखांकन र प्रतिवेदन गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया हो। नेपालको संघीय शासन प्रणालीमा संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीनै तहमा वित्त व्यवस्थापनको आफ्नै महत्व छ। यसलाई व्यवस्थित गर्न आर्थिक कार्यविधि तथा वित्तीय उत्तरदायित्व ऐन, २०७६ कार्यान्वयनमा छ।
नेपालमा बजेट चक्रका मुख्य चार चरणहरू हुन्छन्: बजेट तर्जुमा, बजेट स्वीकृति, बजेट कार्यान्वयन, र अनुगमन तथा मूल्याङ्कन। जेठ १५ गते संघीय संसदमा बजेट पेश गर्नु पर्ने संवैधानिक व्यवस्था छ। बजेटलाई व्यवस्थित बनाउन 'लाइन मिनिस्ट्री बजेट इन्फर्मेसन सिस्टम' (LMBIS) को प्रयोग गरिन्छ। यो एक वेबमा आधारित प्रणाली हो जसले बजेट तर्जुमादेखि खर्चको अख्तियारीसम्मका कामहरूलाई डिजिटल बनाउँछ।
LMBIS ले सरकारी खर्चमा पारदर्शिता ल्याउन, बजेटको दोहोरोपन हटाउन र वास्तविक समयमा वित्तीय तथ्याङ्क उपलब्ध गराउन मद्दत गर्दछ। यसका साथै नेपालमा लैङ्गिक उत्तरदायी बजेट (GRB) को अवधारणालाई पनि आत्मसात गरिएको छ, जसले विकासका लाभहरू महिला र पुरुषमा समान रूपमा पुर्याउने लक्ष्य राख्दछ।
Key Takeaways
- PFM ले सरकारी स्रोतको कुशल र प्रभावकारी परिचालन सुनिश्चित गर्दछ।
- LMBIS प्रणालीले बजेट निर्माण र कार्यान्वयन प्रक्रियालाई पारदर्शी र प्रविधिमैत्री बनाएको छ।
- नेपालको संविधानको धारा ११९ मा जेठ १५ गते बजेट पेश गर्ने व्यवस्था छ।
- महालेखा परीक्षकको कार्यालयले सरकारी खर्चको अन्तिम लेखापरीक्षण गरी जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्दछ।
Common Mistakes
- राजस्व र पूँजीगत खर्चमा झुक्किनु: चालु खर्च र पूँजीगत खर्चको परिभाषा र उदाहरणहरूमा स्पष्ट नहुनु।
- LMBIS को पूर्ण रूप र कार्य: धेरैले यसको प्राविधिक पक्ष र यसले गर्ने कार्यहरूमा अस्पष्टता देखाउँछन्।
- संवैधानिक धाराहरू: बजेट र वित्त सम्बन्धी संवैधानिक प्रावधानहरू (धारा ११५-१२५) गलत लेख्नु।
- निकायहरूको भूमिका: अर्थ मन्त्रालय, राष्ट्रिय योजना आयोग र महालेखा नियन्त्रक कार्यालयको भूमिकामा स्पष्ट नहुनु।
FAQ
प्रश्न १: LMBIS को पूर्ण रूप के हो र यसको मुख्य काम के हो? उत्तर: LMBIS को पूर्ण रूप 'Line Ministry Budget Information System' हो। यसको मुख्य काम बजेट तर्जुमा, प्रविष्टि, र खर्चको अख्तियारी दिने प्रक्रियालाई अनलाइन प्रणालीमार्फत व्यवस्थित गर्नु हो।
प्रश्न २: नेपालमा बजेट कहिले पेश गरिन्छ? उत्तर: नेपालको संविधान अनुसार संघीय सरकारले प्रत्येक वर्षको जेठ १५ गते संघीय संसदमा आगामी आर्थिक वर्षको बजेट पेश गर्नुपर्छ।
प्रश्न ३: सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनका मुख्य स्तम्भहरू के-के हुन्? उत्तर: यसका मुख्य स्तम्भहरूमा बजेट व्यवस्थापन, राजस्व प्रशासन, खर्च नियन्त्रण, सार्वजनिक खरिद, र लेखापरीक्षण तथा जवाफदेहिता पर्दछन्।
प्रश्न ४: सञ्चित कोष भनेको के हो? उत्तर: संविधानको धारा ११५ बमोजिम सरकारलाई प्राप्त हुने सबै प्रकारका राजस्व, ऋण र अनुदानहरू जम्मा हुने कोषलाई सञ्चित कोष भनिन्छ।
सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनको विषयलाई बुझ्नका लागि ऐन, नियम र व्यवहारिक अभ्यासको तालमेल हुनु आवश्यक छ। यस क्षेत्रमा हुने सुधारले नै देशको समग्र आर्थिक विकासको दिशा तय गर्दछ।