Introduction
नेपालको राजनीतिक इतिहास अत्यन्तै उतारचढावपूर्ण र रोचक रहेको छ। प्राचीन कालका स-साना राज्यहरूदेखि आजको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्मको यात्रा बुझ्नु लोकसेवाका परीक्षार्थीहरूका लागि अनिवार्य छ।
नेपालको राजनीतिक विकासक्रम: एक ऐतिहासिक विश्लेषण
नेपालको आधुनिक इतिहासको सुरुवात राजा पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२६ मा काठमाडौँ उपत्यका विजय गरेपछि भएको मानिन्छ। उनले छरिएर रहेका बाइसे र चौबिसे राज्यहरूलाई एकीकृत गरी एउटै बलियो राष्ट्रको जग बसाले। उनको "दुई ढुङ्गाबीचको तरुल" भन्ने नीति आज पनि नेपालको परराष्ट्र नीतिको आधार मानिन्छ।
वि.सं. १९०३ को कोत पर्वपछि नेपालमा १०४ वर्ष लामो जहानियाँ राणा शासनको सुरुवात भयो। जसमा श्री ३ महाराजहरूले वास्तविक शक्ति अभ्यास गरे भने शाह राजाहरू नाममात्रका रहे। वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिले राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्रको उदय गरायो। तर, वि.सं. २०१७ मा राजा महेन्द्रले 'कु' गरेर पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे, जुन ३० वर्षसम्म टिक्यो।
वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनले पुनः बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्रको स्थापना गर्यो। तर, राजनीतिक अस्थिरता र आर्थिक असमानताका कारण वि.सं. २०५२ देखि माओवादीले सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्यो। वि.सं. २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलन र विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य भई वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरियो।
Key Takeaways
- पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२६ मा आधुनिक नेपालको एकीकरण सम्पन्न गरे।
- वि.सं. १९०३ देखि २००७ सम्म नेपालमा राणा शासन कायम रह्यो।
- वि.सं. २०६५ मा नेपालबाट विधिवत रूपमा राजतन्त्रको अन्त्य भयो।
- हाल नेपालमा २०७२ को संविधान बमोजिम ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तहसहितको संघीय व्यवस्था छ।
Common Mistakes
- मितिहरूमा झुक्किनु: कोत पर्व, भण्डारखाल पर्व र अलौ पर्वका मितिहरूमा परीक्षार्थीहरू अक्सर झुक्किने गर्छन्।
- ऐतिहासिक पात्रहरूको भूमिका: कुन घटनामा कुन प्रधानमन्त्री वा राजाको भूमिका थियो भन्ने कुरामा स्पष्ट नहुनु।
- संविधानका नामहरू: नेपालमा हालसम्म जारी भएका ७ वटा संविधानका नाम र जारी मितिहरूमा स्पष्ट हुनुपर्छ।
- शान्ति सम्झौताको मिति: विस्तृत शान्ति सम्झौता (२०६३ मंसिर ५) को महत्व र मिति बिर्सनु।
FAQ
प्रश्न १: नेपालमा गणतन्त्रको घोषणा कहिले भयो? उत्तर: नेपालमा वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गते पहिलो संविधान सभाको बैठकले विधिवत रूपमा गणतन्त्रको घोषणा गरेको हो।
प्रश्न २: कोत पर्व कहिले र कसको पालामा भएको थियो? उत्तर: कोत पर्व वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते राजा राजेन्द्र र रानी राज्यलक्ष्मीको पालामा भएको थियो, जसले जङ्गबहादुर राणालाई शक्तिमा पुर्यायो।
प्रश्न ३: नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री को हुन्? उत्तर: वि.सं. २०१५ को आम निर्वाचनपछि वि.सं. २०१६ मा बीपी कोइराला नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बनेका थिए।
प्रश्न ४: विस्तृत शान्ति सम्झौतामा कसले हस्ताक्षर गरेका थिए? उत्तर: तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला र नेकपा माओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' ले हस्ताक्षर गरेका थिए।
नेपालको राजनीतिक इतिहास केवल घटनाहरूको संग्रह मात्र होइन, यो हाम्रो पहिचान र वर्तमान व्यवस्थाको आधार पनि हो। यसको गहिरो बुझाइले लोकसेवाको सामान्य ज्ञान खण्डमा सफलता दिलाउन ठूलो मद्दत गर्दछ।