Introduction
आधुनिक नेपालको निर्माणमा राजा पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानको अत्यन्तै महत्वपूर्ण स्थान छ। वि.सं. १७९९ मा गोरखाको राजगद्दी सम्हालेपछि सुरु भएको यो अभियानले छरिएर रहेका साना राज्यहरूलाई एउटै सुदृढ राष्ट्रमा आबद्ध गर्यो।
Main Content
| वि.सं. साल | प्रमुख घटना तथा विजय अभियान | संक्षिप्त विवरण |
|---|---|---|
| १७९९ | गोरखाको राजगद्दी आरोहण | २० वर्षको उमेरमा पिता राजा नरभूपाल शाहको निधनपछि पृथ्वीनारायण शाह गोर्खाका राजा बनेका। |
| १८०० | नुवाकोटमाथि पहिलो आक्रमण (पराजय) | राजगद्दी सम्हालेलगत्तै नुवाकोट कब्जा गर्ने प्रयास गरेका तर तयारी र सैन्य सामर्थ्य नपुग्दा असफल भएका। |
| १८०१ आश्विन १५ | नुवाकोट विजय | व्यापक तयारी, आधुनिक हतियार र छापामार शैली अपनाएर नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरी नुवाकोटलाई राजधानी घोषणा गरेका। |
| १८११ | सिन्धुपाल्चोक, चौतारा र नाल्दुम विजय | उपत्यकालाई उत्तर-पूर्वी दिशाबाट घेर्ने ठूलो सैन्य र कूटनीतिक सफलता। दोलखाका प्रधानहरूले दोलालघाट-सन्धिपछि बिना युद्ध आधिपत्य स्वीकारेका। |
| १८१४ जेठ २८ | कीर्तिपुर माथि पहिलो आक्रमण (पराजय) | काजी कालु पाँडेले वीरगति प्राप्त गरे; पृथ्वीनारायण शाह पनि ज्यान जोगाएर युद्धक्षेत्रबाट भागेका। |
| १८१६ | शिवपुरी र काभ्रेक्षेत्रमाथिको विजय | उपत्यकालाई उत्तर र पूर्वतर्फबाट घेरी आर्थिक नाकाबन्दी प्रभावकारी बनाएको। |
| १८१९ भदौ ९ | मकवानपुर विजय | काठमाडौँ उपत्यकाको दक्षिणमा रहेको रणनीतिक र आर्थिक रूपले शक्तिशाली मकवानपुरको सेन राज्य नियन्त्रणमा लिएको। |
| १८१९ | मीर कासिमको सेनासँग युद्ध | मकवानपुरको मद्दतमा आएका बङ्गालका नवाब मीर कासिमका सेनालाई पराजित गरी आधुनिक बन्दुक र हतियार कब्जा गरेको; श्रीनाथ, कालिबक्स, सबुज, गोरख र बज्रवाणी गरी ५ वटा स्थायी सैन्य कम्पनी खडा गरेको। |
| १८२१ | कीर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण (पराजय) | पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा भाइ सुरप्रताप शाहले एउटा आँखा गुमाउनुपरेको। |
| १८२२ चैत ३ | कीर्तिपुर विजय | चारैतिरबाट घेरेर आर्थिक नाकाबन्दी गरेपछि कीर्तिपुर गोर्खालीहरूको नियन्त्रणमा आएको। |
| १८२४ आश्विन २४ | सिन्धुलीगढीको युद्ध | कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लको गुहारमा आएका क्याप्टेन किनलोक (Captain Kinloch) को नेतृत्वको अंग्रेज सेनालाई रणनीतिक रूपमा पराजित गरेको। |
| १८२५ आश्विन १३ | कान्तिपुर (काठमाडौँ) विजय | इन्द्रजात्राको दिन कान्तिपुर विजय गरेपछि एकीकृत नेपालको राजधानी घोषणा गरी हनुमानढोका दरबारबाट शासन सञ्चालन गरेको। |
| १८२५ आश्विन २४ | ललितपुर (पाटन) विजय | कान्तिपुर विजयको केही दिनपछि ललितपुर राज्य बिना ठूलो युद्ध गोरखामा गाभिएको। |
| १८२६ | भक्तपुर विजय | मंसिर महिनामा भक्तपुरमाथि विजय प्राप्त भएसँगै सिङ्गो काठमाडौँ उपत्यकाको एकीकरण सम्पन्न। |
| १८३० र १८३१ | चौदण्डी र विजयपुर विजय | पूर्वी नेपालका सेन राज्यहरू चौदण्डी (१८३०) र विजयपुर (१८३१) माथि आधिपत्य जमाएको। |
| १८३१ माघ १ | स्वर्गारोहण | ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोटको देवीघाटमा निधन भएको। |
Key Takeaways
- पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १७९९ मा २० वर्षको उमेरमा गोरखाको राजगद्दी सम्हालेका थिए।
- वि.सं. १८१९ मा मीर कासिमको सेनालाई हराएपछि प्राप्त हतियारबाट ५ वटा स्थायी सैन्य कम्पनी (श्रीनाथ, कालिबक्स, सबुज, गोरख, बज्रवाणी) स्थापना गरियो।
- वि.सं. १८२४ आश्विन २४ मा सिन्धुलीगढीको युद्धमा अंग्रेज क्याप्टेन किनलोकको सेनालाई पराजित गरिएको थियो।
- वि.सं. १८२५ आश्विन १३ मा इन्द्रजात्राका दिन कान्तिपुर विजय गरी काठमाडौँलाई राजधानी बनाइएको थियो।
What to Avoid
- कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमणमा कालु पाँडेको वीरगति वि.सं. १८२१ मा भएको हो भनी नझुक्किनुहोस्; त्यो वि.सं. १८१४ जेठ २८ मा भएको हो।
- क्याप्टेन किनलोकको अंग्रेज सेनालाई पराजित गरेको गढी सिन्धुलीगढी हो, मकवानपुरगढी होइन।
- भक्तपुर विजय १८२५ मा भएको सोच्नु गलत हो; भक्तपुर विजय वि.सं. १८२६ को मंसिरमा भएको हो।
FAQ
Q1: पृथ्वीनारायण शाहले कान्तिपुरमाथि कहिले विजय हासिल गरेका थिए? वि.सं. १८२५ आश्विन १३ गते इन्द्रजात्राको दिन कान्तिपुर विजय हासिल गरेका थिए।
Q2: सिन्धुलीगढीको युद्धमा गोर्खाली सेनाले कुन अंग्रेज कमाण्डरको सेनालाई पराजित गरेको थियो? क्याप्टेन किनलोक (Captain Kinloch) को नेतृत्वमा आएको अंग्रेज सेनालाई पराजित गरेको थियो।
Q3: मीर कासिमको सेनासँगको युद्धपछि पृथ्वीनारायण शाहले स्थापना गरेका ५ वटा सैन्य कम्पनीहरू कुन-कुन हुन्? श्रीनाथ, कालिबक्स, सबुज, गोरख र बज्रवाणी हुन्।
Q4: पृथ्वीनारायण शाहको निधन कहिले र कहाँ भएको थियो? वि.सं. १८३१ माघ १ गते ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोटको देवीघाटमा भएको थियो।
लोकसेवा तयारीका सामग्रीहरू तथा मोक टेस्टका लागि हाम्रो मोबाइल एप प्रयोग गर्नुहोस्: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.divas_regmi.loksewaapp

