Introduction
नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा अगाडि गण्डकी प्रदेशको भूगोलमा रहेका २४ वटा स-साना स्वतन्त्र राज्यहरूको समूहलाई 'चौबिसी राज्य' भनिन्छ। १४औँ र १५औँ शताब्दीतिर विशाल खस-मल्ल साम्राज्य र नेपाल मण्डलको केन्द्रीय शक्ति कमजोर भएपछि यी राज्यहरू अस्तित्वमा आएका थिए।
Main Content
- भौगोलिक क्षेत्र र विस्तार: पूर्वमा त्रिशूली नदीदेखि पश्चिममा राप्ती (रिवाति) नदी वरपरको पहाडी भू-भागमा यी राज्यहरू फैलिएका थिए (हालको गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशको केही भाग)।
- अपवाद: गण्डकी क्षेत्रभित्रै रहे पनि गोरखा र मुस्ताङ राज्यलाई चौबिसी राज्यहरूभित्र गणना गरिँदैनथ्यो; यी छुट्टै स्वतन्त्र राज्य थिए।
- त्रि-शक्ति: चौबिसी राज्यहरूमध्ये पाल्पा, पर्वत र लमजुङ सबैभन्दा शक्तिशाली थिए र यिनीहरूलाई संयुक्त रूपमा 'त्रि-शक्ति' भनिन्थ्यो।
- शासन र समाज: यी राज्यहरूमा सेन, शाह, शाही र मल्ल वंशका राजाहरूले शासन गर्दथे भने यहाँ खसेत्तर (मगर आदि) जातिहरूको बाहुल्यता थियो।
- एकीकरण: धेरैजसो चौबिसी राज्यहरू वि.सं. १८४० को दशकमा एकीकृत नेपालमा गाभिएका थिए भने पाल्पा वि.सं. १८६१ मा अन्तिम पटक एकीकरण भएको थियो।
| क्रम संख्या | राज्यको नाम | संस्थापक राजा | स्थापना (वि.सं.) |
|---|---|---|---|
| १ | प्युठान | रत्न राज (लठराज) | १५६० |
| २ | अर्घा | जिल्ला राई | १४९० |
| ३ | खाँची | जयन्त शाह | १४७२ |
| ४ | गुल्मी चारपाला | वीर शाह | १४७३ |
| ५ | धुर्कोट | खड्गराज मल्ल | १६५६ |
| ६ | इस्मा | रोयवनराज भट्ट अर्जेल | १६५० |
| ७ | मुसिकोट (वल्लो) | हरिचन्द्र सिंह | १६५० |
| ८ | गलकोट | जितारी मल्ल | १६३१ |
| ९ | पर्वत | आनन्द बम | १४७३ |
| १० | कास्की | विचित्र खान | १५२४ |
| ११ | लमजुङ | यशोब्रह्म शाह | १५५० |
| १२ | तनहुँ | भृङ्गी सेन | १६१० |
| १३ | रिसिङ | हरिश्चन्द्र सिंह | १६५० |
| १४ | घिरिङ | खान वंशीय ठकुरीहरू | १६०० तिर |
| १५ | ढोर | दशरथ खान | १५१० |
| १६ | सतहुँ | शिरसिम्ब खान | १५१० |
| १७ | गह्रौँ | दशरथ खान | १५१० |
| १८ | भीरकोट | जैन खान | १५०० |
| १९ | नुवाकोट (पल्लो) | मिन्चा खान | १५१० |
| २० | पैयूँ | रामसिंह सेन | १५९२ |
| २१ | पाल्पा | रुद्र सेन | १५५० |
| २२ | रामपुर | खड्ग सेन | १६१० |
| २३ | विनायकपुर | विनायक सेन | १६१० |
| २४ | बल्लढेङगढी (बलिहाङगढी) | बलिहाङ राना मगर | १४४८ |
Key Takeaways
- चौबिसी राज्यहरू पूर्वमा त्रिशूली नदीदेखि पश्चिममा राप्ती नदीसम्म फैलिएका थिए।
- गोरखा र मुस्ताङ गण्डकी क्षेत्रमा भए पनि चौबिसी राज्यमा गणना हुँदैनथे।
- पाल्पा, पर्वत र लमजुङलाई चौबिसी राज्यका 'त्रि-शक्ति' भनिन्थ्यो।
- पाल्पा वि.सं. १८६१ मा नेपालमा एकीकरण हुने अन्तिम चौबिसी राज्य थियो।
What to Avoid
- गोरखा र मुस्ताङलाई चौबिसी राज्यभित्र समावेश गर्ने गल्ती नगर्नुहोस्।
- बाइसी राज्यहरू जस्तै चौबिसी राज्यमा केवल खस जातिकै मात्र बाहुल्यता थियो भनी नझुक्किनुहोस्; यहाँ मगर लगायतका खसेत्तर जातिको ठूलो बसोबास थियो।
- पाल्पा १८४० को दशकमै गाभिएको थियो भन्ने सोच्नु गलत हो; पाल्पा वि.सं. १८६१ मा गाभिएको हो।
FAQ
Q1: चौबिसी राज्यहरूमा 'त्रि-शक्ति' भनेर कुन-कुन राज्यलाई चिनिन्थ्यो? पाल्पा, पर्वत र लमजुङलाई 'त्रि-शक्ति' भनेर चिनिन्थ्यो।
Q2: चौबिसी राज्यहरू कुन नदी क्षेत्रको बीचमा रहेका थिए? पूर्वमा त्रिशूली नदीदेखि पश्चिममा राप्ती (रिवाति) नदी बीचको भू-भागमा रहेका थिए।
Q3: नेपाल एकीकरणमा अन्तिम पटक गाभिएको चौबिसी राज्य कुन हो र कहिले गाभियो? पाल्पा राज्य हो, जुन वि.सं. १८६१ मा गाभिएको थियो।
Q4: लमजुङ र पाल्पा राज्यका संस्थापक राजाहरू को-को हुन्? लमजुङका संस्थापक राजा यशोब्रह्म शाह र पाल्पाका संस्थापक राजा रुद्र सेन हुन्।
लोकसेवा परीक्षाको पूर्ण तयारीका लागि आजै हाम्रो मोबाइल एप डाउनलोड गरी अध्ययन गर्नुहोस्: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.divas_regmi.loksewaapp