भूकम्प सम्बन्धी सम्पूर्ण अध्ययन सामग्री

Introduction

लोकसेवा परीक्षाको सामान्य ज्ञान खण्ड अन्तर्गत भूगोल र वातावरण शीर्षकमा भूकम्प (Earthquake), यसको मापन, भूकम्पीय तरङ्ग र ऐतिहासिक भूकम्पहरू सम्बन्धी प्रश्नहरू नियमित सोधिने गर्छन्।

Main Content

भूकम्प सम्बन्धी मुख्य विषयवस्तु तथा तथ्यहरू निम्न अनुसार छन्:

• परिभाषा र अध्ययन: भूकम्प र भूकम्पीय लहरहरूको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने शास्त्रलाई Seismology भनिन्छ।
• मुख्य शब्दावली:
  • केन्द्रविन्दु (Focus/Hypocentre): भूकम्पीय लहरहरू उत्पन्न हुने पृथ्वीको गर्भभित्रको बिन्दु।
  • अधिकेन्द्र (Epicentre): केन्द्रविन्दुको ठीक माथि पृथ्वीको सतहमा पर्ने बिन्दु।
  • दरार (Fault Line): पृथ्वीको सतहमुनिको चट्टानमा पर्ने चिरा जहाँबाट भूकम्प उत्पन्न हुन्छ।
• भूकम्पीय तरङ्गहरू (Seismic Waves):
  • गर्भ तरङ्ग (Body Waves): P-waves (सबैभन्दा तीव्र, ठोस/तरल/ग्यासमा बहने) र S-waves (केवल ठोस माध्यमबाट बहने)।
  • सतही तरङ्ग (Surface Waves): लव वा रेले तरङ्ग, सबैभन्दा कम गति तर सबैभन्दा विनाशकारी।
• मापन प्रणाली:
  • रेक्टर स्केल (Richter Scale): सन् १९३५ मा चार्ल्स एफ. रेक्टरद्वारा विकसित परिमाण (Magnitude) मापन गर्ने १ देखि १० सम्मको लघुगणकीय (Logarithmic) स्केल।
  • मर्काली स्केल (Mercalli Scale): सन् १९०२ मा ज्युसेप मर्कालीद्वारा विकसित तीव्रता (Intensity) र दृश्य क्षति मापन गर्ने I देखि XII सम्मको रोमन अङ्क स्केल।
• भूकम्पीय पेटीहरू (Seismic Belts):
  • प्रशान्त महासागरीय पेटी (Circum-Pacific Belt): 'Ring of Fire' भनिने, जहाँ विश्वका ६८% देखि ८१% भूकम्प जान्छन्।
  • मध्य-महाद्वीपीय पेटी (Mid-Continental Belt): नेपाल यही पेटीमा पर्दछ, जहाँ १५% देखि १७% भूकम्प जान्छन्।
  • मध्य-आन्ध्र पेटी (Mid-Atlantic Belt): समुद्री पिँधको फैलावटसँग सम्बन्धित।
• नेपालका ऐतिहासिक भूकम्पहरू:
  • वि.सं. १२८० असार शुक्ल नवमी: नेपालको अभिलेखमा रहेको पहिलो भूकम्प (राजा अभय मल्लको मृत्यु)।
  • वि.सं. १९९० माघ २: संखुवासभा केन्द्रविन्दु, ८.४ म्याग्निच्युड (माघ २ गते 'राष्ट्रिय भूकम्प सुरक्षा दिवस')।
  • वि.सं. २०४५ भदौ ५: उदयपुर केन्द्रविन्दु (६.९ म्याग्निच्युड)।
  • वि.सं. २०७२ वैशाख १२: गोरखाको बारपाक केन्द्रविन्दु (७.९ म्याग्निच्युड)।
  • वि.सं. २०८० कात्तिक १७: रामीडाँडा, जाजरकोट केन्द्रविन्दु (६.४ म्याग्निच्युड)।
• विश्वका कीर्तिमानी भूकम्पहरू:
  • विश्वकै शक्तिशाली: सन् १९६० मे २२ को भ्याल्डिभिया भूकम्प, चिली (९.५ म्याग्निच्युड)।
  • एसियाको शक्तिशाली: सन् २००४ डिसेम्बर २६ को हिन्द महासागर भूकम्प, सुमात्रा तट (९.३ म्याग्निच्युड)।
  • मानव इतिहासकै घातक: सन् १५५६ जनवरी २३ को साङ्सी भूकम्प, चीन (करिब ८,३०,००० मृत्यु)।

Key Takeaways

• भूकम्प र यसका लहरहरूको अध्ययन गर्ने शास्त्रलाई 'Seismology' भनिन्छ।
• नेपाल विश्वको दोस्रो ठूलो भूकम्पीय पेटी 'मध्य-महाद्वीपीय पेटी' मा अवस्थित छ।
• रेक्टर स्केलले भूकम्पको परिमाण (Magnitude) र मर्काली स्केलले तीव्रता (Intensity) मापन गर्छ।
• सन् १९६० को चिलीको भ्याल्डिभिया भूकम्प (९.५ म्याग्निच्युड) विश्व इतिहासकै सबैभन्दा शक्तिशाली भूकम्प हो।

What to Avoid

• रेक्टर स्केलले तीव्रता र मर्काली स्केलले परिमाण मापन गर्छ भनी उल्टो बुझ्नु।
• नेपाललाई प्रशान्त महासागरीय भूकम्पीय पेटी (Circum-Pacific Belt) मा पर्छ भन्नु (नेपाल मध्य-महाद्वीपीय पेटीमा पर्छ)।
• P-waves लाई सबैभन्दा विनाशकारी मान्नु (सबैभन्दा विनाशकारी सतही तरङ्ग हुन्)।

FAQ

Q1: भूकम्पको परिमाण (Magnitude) र तीव्रता (Intensity) मापन गर्ने स्केलहरू कुन-कुन हुन्? परिमाण मापनका लागि रेक्टर स्केल (Richter Scale) र तीव्रता मापनका लागि मर्काली स्केल (Mercalli Scale) प्रयोग गरिन्छ।

Q2: नेपाल कुन भूकम्पीय पेटी (Seismic Belt) मा अवस्थित छ? नेपाल 'मध्य-महाद्वीपीय पेटी' (Mid-Continental Belt / Alpine-Himalayan Belt) मा अवस्थित छ।

Q3: विश्वको इतिहासमा अभिलेख गरिएको सबैभन्दा शक्तिशाली भूकम्प कुन हो? सन् १९६० मे २२ मा चिलीमा गएको ९.५ म्याग्निच्युडको 'भ्याल्डिभिया भूकम्प' विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली भूकम्प हो।

लोकसेवा परीक्षाको उत्कृष्ट तयारीका लागि Loksewa Preparation App प्रयोग गरी सफलता प्राप्त गर्नुहोस्।